Çocukken oynadığınız ve size hiç kimsenin bir kitaptan öğretmediği bir oyunu düşünün. Sizden büyük biri size gösterdi, siz taklit ettiniz, kurallar hakkında tartıştınız ve bir gün o oyunu sizden küçük birine öğreten kişi siz oldunuz. Bir oyunu “geleneksel” yapan, bir kural kitabı değil, işte bu insan zinciridir. Bu derste bu kelimenin gerçekte ne anlama geldiğine, buna kimin karar verdiğine ve bunun oyunları grubunuza tanıtma biçiminiz açısından neden önemli olduğuna bakacağız.

01Yaşayan kültürel eserler

I-PLAY Eğitim Müfredatı, geleneksel sporları ve oyunları (GSO) yaşayan kültürel eserler olarak tanımlar: toplulukların belleğini taşıyan, mevsimlerin ve kutlamaların ritmini belirleyen ve değerleri kuşaktan kuşağa aktaran uygulamalar. Bunlar müze nesneleri değildir. Yolculuk ettikçe değişir, yeni yerlere ve yeni oyunculara uyum sağlar ve ancak insanlar onları oynamaya devam ettiği sürece yaşarlar.

Üç özellik onları tanımamıza yardımcı olur:

• Aktarım: yazılı kurallar veya resmî antrenörlük yerine, esas olarak birlikte oynayarak ve sözlü olarak aktarılırlar.
• Topluluk yaşamındaki kökler: birçoğu iş, festivaller, mevsimler veya gündelik mekânlardan – çiftlik avlusu, köy meydanı, avlu, sokak – doğmuştur.
• Esneklik: kurallar köyden köye değişir ve oyuncular arasında pazarlıkla belirlenir. Nadiren tek bir “doğru” versiyon vardır.

02Geleneksel oyunlar ve ana akım spor

Geleneksel oyunlar ile ana akım rekabetçi sporlar ilk bakışta birbirine benzeyebilir – her ikisi de kurallar, beceri ve çoğu zaman bir kazanan içerir. Farklar değerlerde, yapıda ve erişilebilirlikte yatar:

Müfredatın geleneksel oyunları, örgütlü sporun çoğu zaman dışarıda bıraktığı gruplar için özellikle uygun görmesinin nedeni budur: özel ekipman, önceden eğitim ya da kurumsal bir bağlantı gerektirmezler.

03Bir örnek: Bask Bölgesi’nde herri kirolak

Bask Bölgesi’nde kırsal sporlar ve halk oyunları herri kirolak olarak bilinir. Bask çiftlik evinin (baserri) iş ve şenliklerinden doğmuş, gündelik işleri ve mevsimlik etkinlikleri toplulukları bir araya getiren dostane yarışmalara dönüştürmüşlerdir. Bugün resmî olarak düzenlenmektedirler: Bask Hükümeti’nin 137/2016 sayılı Kararnamesi 18 disiplini tanır.

Bunlardan biri, oyuncuların mısır koçanı topladığı bir bayrak yarışı olan Lokotxak‘tır. I-PLAY’deki dört İspanyol oyunundan biridir ve önemli bir şeyi gösterir: bir oyun son derece yerel ve resmî olarak tanınmış olabilir, yine de bir gençlik kulübüne veya okul bahçesine kolayca taşınabilir. Değerleri – beceri, dayanıklılık ve ortak katılım – bugün karma bir genç grubu için de bir zamanlar kırsal bir köyde olduğu kadar anlamlıdır.

Diğer I-PLAY oyunları da benzer hikâyeler anlatır. La Rana (kurbağa atma oyunu) İspanya’da, Fransa’da ve Latin Amerika’da farklı adlarla oynanır – oyunların kültürler arasında nasıl yolculuk ettiğinin somut bir örneği. Türkiye’den Aşık çıkarma, insanlık tarihinin en eski oyun ailelerinden birine aittir. Polonya’dan Gra w klasy (seksek) ve Skakanka (ip atlama) ise neredeyse her kültürde bir biçimde vardır.

04Neyin “geleneksel” olduğuna kim karar verir?

Bu, Modül 1’in yol gösterici sorularından biridir ve tek bir yanıtı yoktur. Bazen Bask kararnamesinde olduğu gibi kurumlar karar verir. Daha sık olarak ise topluluklar, yalnızca oynamaya devam ederek karar verir. Bir eğitimci olarak sormanız gereken yararlı soru “Bu oyun yeterince geleneksel mi?” değil, “Bu oyun kimin oyunu ve onu saygıyla nasıl tanıtırım?” sorusudur. Bir oyunu gösteriye ya da kostüm şovuna dönüştürmekten kaçının: nereden geldiğini, kimlerin oynadığını ve onlar için ne anlama geldiğini açıklayın – ve katılımcıları kendi oyunlarını sohbete katmaya davet edin.

05BİL – YAP – UYGULA

Müfredat her modülü üç öğrenme düzeyi etrafında düzenler. Modül 1 için bunlar şöyledir:

• BİL: tanıttığınız oyunun kültürel arka planı, tarihsel kökleri ve sosyal etkisi.
• YAP: buz kırıcı etkinliklere, kültürel haritalama çalışmalarına ve miras oyunlarının nasıl evrildiğini gösteren kısa sunumlara katılın.
• UYGULA: geleneksel oyunların kültürel değerini farklı yerel kitlelere ilgi ve merak uyandıracak şekilde açıklayın.