Oyun Kütüphanesi · Ders 7.2
Türkiye oyunları: Mendil kapmaca, Kaleli yakan top, Aşık çıkarma, Dokuz kiremit
⏱ 35 dk okuma · 📘 Temel okuma · ✅ Test ve ödev modülün sonunda
Bu derste
01 Mendil kapmaca02 Kaleli yakan top03 Aşık çıkarma04 Dokuz kiremit
▶
Video anlatım · çok yakında
Türkiye oyunları: Mendil kapmaca, Kaleli yakan top, Aşık çıkarma, Dokuz kiremit – I-PLAY Eğiticinin Eğitimi (ToT) kayıtlarından eklenecek
Biga Gelişim Spor Kulübü, Anadolu’nun köy, sokak ve okul yaşamında kökleri olan dört oyunu belgeledi. Bu oyunlar Neolitik kökenli bir isabet oyunundan iki hızlı takım oyununa kadar uzanır; dolayısıyla birbirinden çok farklı eğitim ortamlarına hitap eder. Dördü de Biga’daki Eğiticinin Eğitimi programında (Eylül 2026) tanıtıldı, uygulandı ve filme alındı.
| Oyun | Katılımcılar | Süre | HEPA | Alan |
|---|---|---|---|---|
| Mendil kapmaca | 6–20 | 15 dk | Orta | Kapalı veya açık alan |
| Kaleli yakan top | 16–18 | 30 dk | Yüksek | Kapalı veya açık alan |
| Aşık çıkarma | 4–8 | 20 dk | Orta | Açık alan |
| Dokuz kiremit | 8–12 | 30–60 dk | Orta | Açık alan |
01Mendil kapmaca
▶
Video anlatım · çok yakında
Mendil kapmaca – I-PLAY Eğiticinin Eğitimi (ToT) kayıtlarından eklenecek
Köken ve kültürel bağlam: Kökleri eski avcılık ve toplayıcılık çeviklik egzersizlerine uzanan, Türk köylerinde ve okullarında kuşaklardır oynanan ve bugün resmî bölgesel turnuvalarda yer alan geleneksel bir Anadolu açık alan oyunudur. Hızı, refleksleri, çalım atmayı ve zamanlamayı sınar; güçten çok hızlı karar vermeye ve dengeye değer verir.
| Bir bakışta | Ayrıntılar |
|---|---|
| Katılımcılar | 6–20 |
| Alan | Kapalı veya açık alan; aralarında 15–20 m bulunan iki başlangıç çizgisi ve bir orta nokta; hazırlık 10 dakika |
| Süre | 15 dakika |
| Malzeme | Parlak renkli bir saten veya ipek mendil (yaklaşık 30×30 cm); tebeşir, bant veya 6–8 koni |
| HEPA | Orta |
🎯Nasıl oynanır
- 1Aralarında 15–20 m bulunan iki paralel başlangıç çizgisi ve kolaylaştırıcının duracağı bir orta nokta işaretleyin.
- 2Grubu, kendi çizgilerinin arkasında sıralanan iki eşit takıma ayırın.
- 3Her takımda benzer beceri veya hıza sahip katılımcılara aynı numaraları (veya renkleri) verin.
- 4Kolaylaştırıcı mendili kolunu uzatarak tutar ve bir numara söyler.
- 5O numaraya sahip iki katılımcı ortaya koşar. Etrafta dolaşabilir ve çalım atabilirler, ancak mendile dokunulmadan önce orta çizgiyi geçemez veya birbirlerine dokunamazlar.
- 6Katılımcılardan biri mendili kaptığı anda diğeri kovalayan olur; mendili kapan kişi kendi çizgisinin gerisine koşar.
- 7Ebelenmeden güvenle dönüş = mendili kapanın takımına 1 puan; önce gövdeye veya omza dokunma = kovalayanın takımına 1 puan. Oyundan çıkarma değil, puan kullanın.
- 8Mendili geri verin ve sıradaki ikiliyi çağırın. Takım çalışması, ebelendiğini dürüstçe kabul etme ve duygusal kontrol üzerine 5 dakikalık bir değerlendirmeyle kapanış yapın.
🤝Kapsayıcı uyarlamalar
- Engelli bireyler: koşu mesafesini 8–10 m’ye indirin; hareket destek araçları kullanan katılımcıların hızlı yürüyüşle (bir ayak her zaman yerde) yarışmasına izin verin; görme engeli durumunda mendile küçük bir zil dikin ve katılımcıyı gören bir rehber koşucuyla eşleştirin. Önce uyarlanmış aktif oyunu önerin; skor tutmak veya mendili tutmak asla bunun yerine dayatılmamalıdır.
- Göçmenler ve mülteciler: bir turu kelimeler olmadan gösterin; katılımcıları numara yerine el işaretleri, kartlar veya renkli konilerle çağırın; göçmen gençleri yerel akranlarıyla eşleştirin; kendi ülkelerindeki benzer oyunları paylaşmaya davet edin.
- Toplumsal cinsiyet: her role eşit erişimi olan karma cinsiyetli takımlar; oyun hıza, dönüşlere ve çevikliğe dayanır; mesafeleri cinsiyete göre değil, beceriye göre ayarlayın.
⚠️Güvenlik notları
- Çakıl veya ıslak bölgelerden arınmış, kuru ve düz bir zemin.
- Ebeleme, omuzlar ile bel arasına açık elle yapılan hafif bir dokunuştur; itmek, kıyafetten tutmak, kaymak veya çelme takmak puanı kaybettirir.
- Yavaşlayabilmek için her başlangıç çizgisinin arkasında 3 m’lik bir güvenlik payı bırakın.
- Zorunlu 5 dakikalık dinamik ısınma (ayak bilekleri, dizler, arka bacak kasları).
- Herhangi bir fotoğraf veya video çekiminden önce imzalı medya onayı (18 yaşından küçükler için ebeveyn/vasi onayı).
Öğrenme çıktıları: takım çalışması, iletişim, özgüven; kaba motor beceriler, stratejik düşünme, konsantrasyon, koordinasyon ve denge.
02Kaleli yakan top
▶
Video anlatım · çok yakında
Kaleli yakan top – I-PLAY Eğiticinin Eğitimi (ToT) kayıtlarından eklenecek
Köken ve kültürel bağlam: Türkiye’nin her yerinde oynanan, iş birliğine dayalı popüler bir sokak oyunudur. Her takım bir oyuncusunu – ‘Kale’yi – rakip takımın arka çizgisinin gerisine yerleştirir; böylece takım arkadaşları ortada kalan rakiplerin başlarının üzerinden pas atar. Topu tutmanın oyundan çıkmış takım arkadaşlarını kurtardığı ‘kurtarma’ kuralı, bir eleme oyununu takım çalışması, mekânsal farkındalık ve dayanıklılık alıştırmasına dönüştürür.
| Bir bakışta | Ayrıntılar |
|---|---|
| Katılımcılar | 16 (8’e 8) ile 18 (9’a 9) arası |
| Alan | Kapalı veya açık alanda ikiye bölünmüş 9×18 m saha; hazırlık 15 dakika |
| Süre | 30 dakika |
| Malzeme | Voleybol veya yakan top topu (250 g, 65–67 cm); küçük yaştaki oyuncular veya engelli bireyler için daha küçük ve hafif toplar; kireç veya tebeşirle işaretlenmiş çizgiler |
| HEPA | Yüksek |
🎯Nasıl oynanır
- 1Ortadan ikiye bölünmüş 9×18 m’lik bir saha işaretleyin ve A Takımı ile B Takımı’nı oluşturun.
- 2Her takım bir ‘Kale’ oyuncusunu rakiplerin dip çizgisinin gerisine gönderir.
- 3Düdükle birlikte oyuncular topu kendi Kalelerine paslar ve rakipleri iki ateş arasında vurmaya çalışır.
- 4Omuz hizasının altından vurulan (ardından top yere değen) oyuncu, rakip çizginin gerisindeki kendi Kalesine katılır ve atışlarını oradan sürdürür.
- 5Rakibin attığı topu tutmak bir ‘can’ kazandırır; bu can, vurulunca oyunda kalmak ya da bir takım arkadaşını Kale bölgesinden kurtarmak için kullanılır.
- 6Takımlardan biri orta sahadaki tüm rakiplerini oyundan çıkardığında tur sona erer. Kaleleri değiştirin ve yeniden oynayın.
🤝Kapsayıcı uyarlamalar
- Engelli bireyler: hareket kısıtlılığı olan katılımcılar kalıcı Kale olabilir – sabit ama son derece stratejik bir rol; görme engeli durumunda parlak, yüksek kontrastlı köpük bir top kullanın ve sekmeleri dikkate almadan yalnızca havadan doğrudan isabetleri sayın.
- Göçmenler ve mülteciler: dil gerekliliklerini ortadan kaldırın ve pas atmayı ve topu tutmayı gösterin; kelimeler gerektiğinde çok dilli gençleri akran çevirmen olarak görev almaya davet edin.
- Toplumsal cinsiyet: karma cinsiyetli takımlar; geçerli bir vuruştan önce topun en az üç farklı takım arkadaşından (Kale dahil) geçmesini şart koşan ‘üç pas kuralı’, güçlü oyuncuların oyuna hâkim olmasını engeller.
⚠️Güvenlik notları
- Vuruşlar kesinlikle omuz hizasının altına yapılır; başa isabet eden atış, atan oyuncuyu Kale bölgesine gönderir.
- Her zaman daha küçük ve hafif toplar bulundurun; kolaylaştırıcılar oyunu aktif olarak izler.
- Kayma ve burkulmaları önlemek için düz, kuru ve engelsiz bir zemin.
Öğrenme çıktıları: takım çalışması, iletişim, özgüven; ince ve kaba motor beceriler, stratejik düşünme, koordinasyon ve denge.
03Aşık çıkarma
▶
Video anlatım · çok yakında
Aşık çıkarma – I-PLAY Eğiticinin Eğitimi (ToT) kayıtlarından eklenecek
Köken ve kültürel bağlam: Koyun veya keçinin dört yüzlü aşık kemiğiyle oynanan aşık, Türk kültürünün en eski oyunlarından biri ve misket oyununun atasıdır. Anadolu’da aşık kemiklerinin oyun taşı olarak kullanıldığına dair en eski kanıt, MÖ 8. binyıla tarihlenen Çatalhöyük’ten (Konya) gelir. Geleneksel olarak köylerde çobanlar tarafından ve bayramlarda yarışmalarda oynanan oyun unutulma tehlikesiyle karşı karşıyadır; 2017’de UNESCO İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsilî Listesi’ne kaydedilmiştir.
| Bir bakışta | Ayrıntılar |
|---|---|
| Katılımcılar | 4–8 |
| Alan | Açık alan; hazırlık 5 dakika |
| Süre | 20 dakika |
| Malzeme | Katılımcı başına 5 aşık (gerçek kemik bulunamazsa tahta veya plastik – katılımcılar bunları boyayabilir) ve her biri için bir ‘Atıcı’ (enek); daireyi çizmek için tebeşir veya bir çubuk |
| HEPA | Orta |
🎯Nasıl oynanır
- 1Ortasından bir çizgi geçen 1–2 m genişliğinde bir daire ve 3–5 m uzağına bir atış çizgisi çizin.
- 2Her katılımcı orta çizgiye bir taş yerleştirir.
- 3Katılımcılar atış çizgisinin gerisinden sırayla Atıcılarını atarak taşları dairenin dışına çıkarmaya çalışır.
- 4Tamamen dışarı çıkarılan taş toplanır ve bir puan kazandırır; dairenin içinde kalan Atıcı sırayı kaybettirir.
- 5Orta çizgi boşaldığında herkes yeni bir taş yerleştirir ve yeni bir tur başlar.
- 615 dakika oynayın; en çok taşı toplayan kazanır. Taşı biten katılımcıları asla oyundan çıkarmayın – onlara ortak bir havuzdan yeni taş verin.
🤝Kapsayıcı uyarlamalar
- Engelli bireyler: atış mesafesini 1–2 m’ye indirin; oturarak veya tekerlekli sandalyeden oynayın; hedef olarak daha büyük, parlak renkli tahta bloklar kullanın.
- Göçmenler ve mülteciler: ağır çekimde, sözsüz bir gösterim yapın; değerlendirme sohbeti sırasında göçmen gençleri kendi kültürlerindeki misket veya atma oyunlarını paylaşmaya davet edin.
- Toplumsal cinsiyet: önemli olanın güç değil isabet ve teknik olduğunu vurgulayın; ortak takım puanıyla karma cinsiyetli takımlar hâlinde oynayın.
⚠️Güvenlik notları
- Asla gerçek taş veya ağır sopa atmayın: Atıcı olarak lastik nesneler, yuvarlatılmış tahta veya ağır fasulye torbaları kullanın.
- Atış sırasında kimse hedef dairenin yakınında veya arkasında durmaz.
- Atıcıları yalnızca herkes atışını yaptıktan sonra veya kolaylaştırıcının düdüğüyle toplayın.
Öğrenme çıktıları: kültürel farkındalık, özgüven; ince motor beceriler, stratejik düşünme, konsantrasyon.
04Dokuz kiremit
▶
Video anlatım · çok yakında
Dokuz kiremit – I-PLAY Eğiticinin Eğitimi (ToT) kayıtlarından eklenecek
Köken ve kültürel bağlam: Kırsal sokak ve mahallelerde çocukların kiremit parçaları veya yassı taşlar ve bir topla geliştirdiği, yaratıcısı bilinmeyen bir Anadolu halk oyunudur. Sosyalleşmeyi, grup kimliğini ve çevikliği beslemiştir; Millî Eğitim Bakanlığı da oyunu okullarda yaşatmaya çalışmaktadır. Bölgesel versiyonlarda 7 veya 12 kiremit ya da yarısı taş yarısı kiremit kullanılır.
| Bir bakışta | Ayrıntılar |
|---|---|
| Katılımcılar | 8–12 |
| Alan | Açık alan; hazırlık 5 dakika |
| Süre | 30–60 dakika |
| Malzeme | Büyükten küçüğe üst üste dizilmiş 9 kiremit; yalnızca 1 yumuşak köpük yakan top topu veya yumuşak voleybol topu (sert veya ağır top kullanılmaz); tebeşir |
| HEPA | Orta |
🎯Nasıl oynanır
- 1Ortaya küçük bir daire (yaklaşık 40 cm) çizin ve 9 kiremidi içine üst üste dizin.
- 2İki eşit takım oluşturun; 10–15 m uzağa bir atış çizgisi çizin. A Takımı çizginin gerisinde durur, B Takımı dairenin arkasına dağılır.
- 3A Takımı oyuncuları yığını devirmek için yumuşak topu atar; hepsi ıskalarsa takımlar yer değiştirir.
- 4Yığın devrilirse A Takımı dağılır ve B Takımı topa koşar.
- 5B Takımı topu paslaşıp onlara atarken A Takımı yığını yeniden kurmak için birlikte çalışır.
- 6Omuz hizasının altından vurulan A Takımı oyuncusu oyundan çıkmak yerine 10 saniye donar.
- 7A Takımı süre bitmeden kuleyi yeniden kurar ve kararlaştırılan sözü bağırırsa puan alır; B Takımı A Takımı’nın oyundaki tüm oyuncularını vurursa B Takımı puan alır. Rolleri değiştirin.
🤝Kapsayıcı uyarlamalar
- Engelli bireyler: atış mesafesini 15 m’den 5 m’ye indirin; tekerlekli sandalye kullananların veya hareket kısıtlılığı olan kişilerin topu yuvarlamasına ya da tekmelemesine izin verin; parlak bir top ve yüksek kontrastlı kiremitler kullanın; hareket engeli olan gençler için donma cezasını kaldırın (kiremitlerini bırakıp oynamaya devam ederler).
- Göçmenler ve mülteciler: sözlü talimatların yerine atmanın ve yeniden kurmanın ağır çekim gösterimini kullanın; karma takımlar; kendi ülkelerindeki benzer oyunları paylaşmaya davet edin.
- Toplumsal cinsiyet: en baştan karma gruplar oluşturun ve herkese aynı kuralları uygulayın; oyun cinsiyete değil, hıza ve çevikliğe dayanır.
⚠️Güvenlik notları
- Yalnızca yumuşak köpük toplar; sert veya ağır toplar yasaktır.
- Vuruşlar kesinlikle omuz hizasının altına yapılır; başa isabet eden atış, atan takıma bir ceza puanı verir.
- Moloz, çakıl veya ıslak bölgelerden arınmış düz bir zemin.
Öğrenme çıktıları: takım çalışması, iletişim; kaba motor beceriler, stratejik düşünme, koordinasyon ve denge.
🛠Uygulamada
Bir oturum boyunca yoğunluğu planlayın. Aşık çıkarma (orta, isabet) ile açılış yapın, Mendil kapmaca ile tempoyu yükseltin ve Kaleli yakan top’u (yüksek) ısınmış ve hazır gruplara saklayın. Başlamadan önce oyun kartlarındaki ‘oyundan çıkarma yok’ ilkeleri – puanlar, donmalar, yeniden taş verilen havuzlar – üzerinde anlaşın.
⭐Temel çıkarımlar
- ✓Aşık çıkarma UNESCO somut olmayan kültürel miras listesinde (2017) yer alır ve Anadolu’da Neolitik köklere sahiptir.
- ✓Türkiye oyun kartları elemeyi yeniden tasarlar: kurtarma canları, 10 saniyelik donmalar, oyundan çıkarma yerine puanlar ve ortak taş havuzları.
- ✓Beceriye göre eşleştirme ve üç pas kuralı, güçlü oyuncuların hâkimiyetine karşı somut araçlardır.
- ✓Kesinlikle omuz hizasının altına ebeleme ve yumuşak toplar, pazarlığa açık olmayan güvenlik kurallarıdır.
💭Düşünün
- 1Kaleli yakan top’taki takım dinamikleri, grubunuzdaki gerçek hayattaki sosyal dinamikleri nasıl yansıtıyor?
- 2Hangi ‘oyundan çıkarma yok’ kuralını yürüttüğünüz diğer oyunlara uyarlayabilirsiniz?
I-PLAY · Kapsayıcılık için Geleneksel Sporlar ve Oyunlar · Erasmus+ Spor · ABARKA ONGD · Biga GSK · SEDA