Yerel bir parkta geleneksel bir oyunla güzel bir oturum planladığınızı düşünün. Afiş asılmış, malzemeler hazır, alan herkese açık. Yine de her zamanki kişiler geliyor – ulaşmayı en çok umduğunuz kişiler ise gelmiyor. Kimse onları kapıda durdurmadı. Peki onları uzak tutan neydi?

Bu ders, bu soruyu yanıtlamanıza yardımcı olur. Herhangi bir oyunu uyarlamadan önce, bazı insanların neden baştan spora katılmadığını anlamamız gerekir. I-PLAY müfredatının ifadesiyle: kapsayıcılık işaretlenip geçilecek bir kutucuk değil, bir tasarım ilkesidir – ve bilinçli, bilgiye dayalı bir çaba gerektirir.

01Herkese açık olmak, herkes için tasarlanmış olmakla aynı şey değildir

Bir oturum ücretsiz, herkese açık ve iyi duyurulmuş olabilir; yine de insanları dışlayabilir. “Açık” olması yalnızca kimsenin resmî olarak geri çevrilmediği anlamına gelir. “Herkes için tasarlanmış” olması ise oturumun, genellikle uzak duran kişilerin bakış açısından düşünülerek kurgulandığı anlamına gelir. Spora erişime en çok ihtiyaç duyan kişiler, çoğu zaman mevcut spor hizmetlerinin sürekli olarak karşılayamadığı kişilerdir. Geleneksel oyunlar bunu değiştirmek için gerçek bir potansiyele sahiptir – ancak yalnızca kolaylaştırıcılar katılımcılarının karşılaştığı engelleri anlarsa.

02Dört engel ailesi

I-PLAY müfredatı engelleri dört aile altında toplar. İnsanların çoğu aynı anda birden fazla engelle karşılaşır.

Müfredata göre bu alıştırmanın her seferinde ortaya koyduğu temel içgörü şudur: dışlanma nadiren tek bir etkenden kaynaklanır. Genellikle fiziksel erişilemezlik, kültürel yabancılık, dil engelleri, geçmişteki olumsuz deneyimler – ve odada size benzeyen kimsenin bulunmaması gibi basit bir durumun birleşimidir.

03Kanıtlar bize ne söylüyor?

İspanya, Türkiye ve Polonya’daki üç ortak tarafından hazırlanan I-PLAY Mevcut Durum Raporu (Nisan 2026), üç ülkenin hepsinde de spora katılımın eşitsiz ve toplumsal olarak katmanlı olmaya devam ettiğini ortaya koymuştur. Üç bağlamda da engeller sürekli olarak şu noktalarda yoğunlaşmaktadır:

• maddi kısıtlar;
• altyapıya sınırlı erişim;
• kapsayıcı ve uyarlanmış programların eksikliği;
• kimin katılacağını belirleyen sosyokültürel normlar;
• kapsayıcı spor sunmak için yetersiz kurumsal kapasite.

Rapordan bazı ülke bulguları:

• İspanya: görece yüksek genel katılıma rağmen genç kadınlarda hareketsizlik düzeyi belirgin biçimde daha yüksektir; göçmenler maddi, dilsel ve sosyal engellerle karşılaşmaktadır; engelli bireyler ise özellikle çoğu zaman uyarlanmış yaklaşımlardan yoksun olan geleneksel spor yapılarında yeterince temsil edilmemektedir. PASOS 2022 araştırması (Gasol Vakfı), 8–16 yaş arasındakilerin yalnızca %36,7’sinin DSÖ’nün fiziksel aktivite önerilerini karşıladığını ve kız çocuklarının %70,1’inin, erkek çocuklarının ise %56,1’inin bu önerileri karşılamadığını ortaya koymuştur. İspanya Gençlik Raporu 2024, 15–34 yaş arasındaki genç kadınların %43’ünün çok az spor yaptığını ya da hiç yapmadığını, genç erkeklerde ise bu oranın %24 olduğunu göstermektedir.
• Türkiye: eşitsizlikler daha belirgindir; kadınların katılımı erkeklerinkinden belirgin biçimde düşüktür ve engelli bireyler hem yapısal hem de erişilebilirlik engelleriyle karşılaşmaktadır. Göçmenler ve dezavantajlı gençler, birbirini katlayan sosyoekonomik ve kültürel güçlükler yaşamaktadır.
• Polonya: kadınların ve engelli bireylerin katılımı AB ortalamalarının altında kalmaktadır ve göçmenlere ilişkin veri çok azdır – ki bu da başlı başına bir bulgudur: sayılmayan gruplar kolayca unutulur.

Avrupa düzeyinde, 2022 Eurobarometre araştırması Avrupalıların %45’inin hiç egzersiz yapmadığını ortaya koymuştur. Rapor ayrıca dijital bir engele de dikkat çeker: geleneksel oyunlara ilişkin bilgi çoğunlukla sözlü olarak aktarılmaktadır ve WCAG 2.1 gibi erişilebilirlik standartları mevcut kaynaklara sistematik olarak uygulanmamaktadır; bu da engelli kullanıcıların dışlanması riskini doğurmaktadır.

04Görünür ve gizli engeller

Bazı engeller oturum başlamadan önce görünürdür: girişteki basamaklar, bir ücret, yalnızca tek dilde hazırlanmış bir afiş. Diğerleri ise ancak oyun başladıktan sonra ortaya çıkar: alaycı bir sözün ardından oyuna katılmayı bırakan bir katılımcı, kendisine hiç pas verilmeyen bir kız, kuralları anlamamış ve sessizce kenara çekilen yeni gelen biri. İyi kolaylaştırıcılar her ikisine de dikkat eder. Öngörebildikleri için plan yapar, öngöremediklerini ise yakından izlerler.