İki kolaylaştırıcı, oyun alanının kenarında tekerlekli sandalye kullanan bir gençle karşılaşır. Birincisi şöyle düşünür: “Bu kişi bizim oyunumuzu oynayabilir mi?” İkincisi ise şöyle düşünür: “Bu kişinin oynayabilmesi için oyunu nasıl değiştirebiliriz?” Aynı genç, aynı oyun – ama birbirinden çok farklı iki oturum başlamak üzere.

Bu ders, ikinci kolaylaştırıcı olmanıza yardımcı olacak iki fikri tanıtır: engelliliğin sosyal modeli ve Öğrenme için Evrensel Tasarım (UDL).

01Engelliliğe iki farklı bakış

Tıbbi model, tıbbi gerçekler konusunda “yanlış” değildir – bir kişinin gerçekten belirli bir yetersizliği olabilir. Ancak sporda bu model çıkmaza götürür: sorun kişinin kendisindeyse, tek çözüm onu “düzeltmek” ya da dışarıda bırakmaktır. Sosyal model ise bugün değiştirebileceğimiz şeylere işaret eder: mesafeler, zeminler, işaretler, malzeme, rollerin paylaşılma biçimi. I-PLAY müfredatı, bu bakış değişiminin spora uygulandığında dönüştürücü olduğunu vurgular.

Sosyal model, engelliliğin çok ötesinde de işe yarar. Hızlı bir sözlü açıklamayı takip edemeyen yeni gelmiş bir mülteci “sorun” değildir; sorun açıklamanın kendisidir. Kendisiyle alay eden bir takıma katılmak istemeyen bir kız “motivasyon eksikliği” yaşamıyordur; sorun grup kültüründedir.

02Geleneksel oyunlar doğası gereği esnektir

Geleneksel oyunlar bu düşünme biçimine özellikle uygundur. I-PLAY Kapsayıcılık Profili’nde belirtildiği gibi, bu oyunlar özel malzeme, ön eğitim ya da herhangi bir kuruma üyelik gerektirmez. Kuralları doğası gereği esnektir; sözlü olarak aktarılmış ve köyden köye değişmiştir. Geleneksel bir oyunu uyarlamak onu “bozmak” değildir – bu oyunların her zaman yaşadığı biçimi sürdürmektir.

03Öğrenme için Evrensel Tasarım: yeniden tasarlamanın yapılandırılmış bir yolu

Öğrenme için Evrensel Tasarım (UDL), ilk olarak eğitim alanında geliştirilmiş ve basit bir fikirden yola çıkan bir çerçevedir: hayali bir “ortalama” öğrenen için tasarlayıp ardından herkes için özel düzenlemeler yapmak yerine, en baştan odadaki gerçek insan çeşitliliği için tasarlamak. I-PLAY müfredatı UDL’yi, bir oyunun yeniden tasarımını düşünmenin yapılandırılmış bir yolu olarak tanıtır. UDL, bir spor oturumuna kolayca uyarlanabilen üç ilkeye dayanır:

1. Çoklu katılım yolları – “neden”

İnsanları farklı şeyler motive eder. Kimileri rekabeti sever; kimileri ise iş birliğinden, yaratıcılıktan ya da yalnızca arkadaşlarıyla birlikte olmaktan keyif alır.

• Aynı oyunun hem rekabetçi hem de iş birliğine dayalı versiyonlarını sunun.
• Oyuncuları elemek yerine puan sistemi kullanın; böylece kimse oturumu kenarda oturarak geçirmez.
• Grubun iki ya da üç temel kuralı birlikte belirlemesine yardımcı olun; böylece kuralları sahiplenirler.

2. Çoklu temsil yolları – “ne”

İnsanlar bilgiyi farklı yollarla edinir.

• Kuralları yalnızca konuşarak değil, göstererek açıklayın.
• Görsel ipuçları kullanın: renkli konilerle, simgeli kartlarla, tebeşir çizgileriyle.
• Grubunuzdaki kişilerin dillerinde birkaç temel komut kullanın – örneğin “dur, başla, değiştir, aferin”.
• Görme ve işitmeyi birleştirin: küçük bir zil takılmış parlak renkli bir mendil, düdük artı kaldırılmış bir el.

3. Çoklu eylem ve ifade yolları – “nasıl”

İnsanlar farklı yollarla katılabilir ve neler yapabildiklerini farklı biçimlerde gösterebilir.

• Farklı hareket biçimlerine izin verin: yürüyerek ya da koşarak, ayakta ya da oturarak.
• Aynı oyun içinde farklı mesafeler, hedefler ya da malzemeler sunun.
• Dönüşümlü olarak değişen çeşitli aktif roller oluşturun – koşucu, rehber, çağırıcı, strateji belirleyici.

04Farklılığı olağan hissettiren bir tasarım

Müfredatın yol gösterici sorularından biri, bir oyunun farklı roller ve yeteneklerin özel muamele değil doğal bir çeşitlilik gibi hissedileceği şekilde nasıl uyarlanabileceğini sorar. UDL’nin en güçlü olduğu nokta burasıdır. Herkes bir mesafe seçiyorsa, biri en kısa mesafeyi seçtiğinde kimse göze batmaz. Mendil kapmaca’da her ikili benzer hıza göre eşleştiriliyorsa, kimse “daha kolay rakip verilen kişi” olmaz. Roller kendiliğinden dönüşümlü değişiyorsa, tekerlekli sandalye kullanan kişi her zaman skor tutan kişi olmaz.

Oyun kartlarından bir uyarı: skor tutma ya da çağırıcılık gibi alternatif roller yararlıdır, ancak hiçbir zaman katılımın yerine geçecek şekilde dayatılmamalıdır. Her zaman önce aktif, uyarlanmış oyunu önerin.