Wystarczy przyjrzeć się dowolnej grupie dzieci bawiących się na podwórku, by zauważyć coś niezwykłego: na długo przed przyjściem dorosłego już negocjują zasady. „To się nie liczy!” „Musisz zacząć od nowa!” „Ostatnio ustaliliśmy trzy życia!” Zasady nie są czymś narzuconym zabawie z zewnątrz – to sposób, w jaki gracze wspólnie budują sprawiedliwość i zaufanie. W tej lekcji przyjrzymy się temu, do czego naprawdę służą zasady i dlaczego nieformalny charakter gier tradycyjnych nakłada na Ciebie, osobę prowadzącą, szczególną odpowiedzialność.

01Do czego służą zasady

Program szkolenia I-PLAY wskazuje trzy podstawowe funkcje zasad w każdej grze:

• Zapewniają sprawiedliwość. Wszyscy wiedzą, co jest dozwolone, a co nie, więc sukces zależy od gry, a nie od naginania zasad.
• Wyznaczają granicę między zabawą a krzywdą. Zasady określają, w którym momencie wysiłek, kontakt i rywalizacja przestają być zabawą i zaczynają być niebezpieczne.
• Sygnalizują wspólne oczekiwania. Gdy zasady są jasne, gracze mogą się rozluźnić i sobie ufać, ponieważ wiedzą, co wydarzy się dalej.

Gdy zasady są niejasne lub stosowane niesprawiedliwie, zaufanie szybko się załamuje. Niektórzy gracze przestają się starać, inni stają się agresywni lub się wycofują. Często jako pierwsze rezygnują osoby, które już wcześniej najmniej czuły, że należą do grupy: osoba nowo przybyła, która nie do końca rozumie język, młoda osoba z niepełnosprawnością, która nie jest pewna, czy adaptacja jest „dozwolona”, dziewczyna, której powiedziano, że nie nadaje się do sportu.

02Zasady w grach tradycyjnych: nieformalne z natury

W grach tradycyjnych zasady rzadko są spisane, rzadko jednolite i rzadko stałe. Przekazuje się je ustnie i uzgadnia lokalnie. W tę samą grę w jednej wsi gra się pięcioma kamieniami, a w sąsiedniej siedmioma; linia rzutu w La Rana może być bliżej lub dalej w zależności od tego, kto gra. Historycznie o sprawiedliwość i bezpieczeństwo gry dbał autorytet społeczności – starsi gracze, rodziny, wieś.

Ta nieformalność jest zarazem urokiem i wyzwaniem gier tradycyjnych. Urok: zasady można dostosować do grupy, nie „psując” gry. Wyzwanie: gdy przenosisz grę do nowego otoczenia – klubu młodzieżowego, sali gimnastycznej w szkole, publicznego parku – przejmujesz rolę, którą kiedyś pełniła społeczność. To Ty odpowiadasz za to, by zasady były sprawiedliwe, zrozumiałe i bezpieczne dla każdej obecnej osoby.

03Trzymać się reguł czy je dostosować

Moduł 2 dotyczy rozwijania profesjonalnego osądu: wiedzy, kiedy trzymać się reguł, a kiedy je dostosować. Przydatna zasada z programu szkolenia mówi, że ta decyzja nigdy nie jest arbitralna – zawsze opiera się na bezpieczeństwie i włączeniu każdej osoby w sali.

Dostosowanie nie oznacza „rozwadniania” tradycji. Ponieważ zasady gier tradycyjnych zawsze były negocjowane, przemyślana adaptacja kontynuuje tradycję, zamiast ją łamać.

04Zasady a autentyczność

Jedno z pytań przewodnich tego modułu dotyczy tego, jak zrównoważyć autentyczność gry z potrzebami bezpieczeństwa grupy, z którą pracujesz. Jednym z praktycznych podejść jest przedstawienie najpierw „wersji tradycyjnej” – poprzez opowiedzenie lub pokazanie, jak tradycyjnie gra się w daną grę – a następnie jasne wyjaśnienie, które zasady dziś zmieniasz i dlaczego. Takie podejście szanuje pochodzenie gry i pomaga osobom uczestniczącym zrozumieć, że adaptacje są świadomym wyborem, a nie pomyłką.

05Zasady wspólne: więcej niż reguły gry

Oprócz reguł samej gry każda sesja I-PLAY ma zasady wspólne dotyczące tego, jak ludzie się wobec siebie zachowują. Cyfrowy Zestaw Narzędzi zaleca, by na początku uzgodnić z grupą dwie lub trzy proste zasady wspólne – na przykład szacunek, udział i brak presji. Gdy osoby uczestniczące współtworzą te zasady, czują się za nie odpowiedzialne i chętniej ich przestrzegają. Zasady wspólne dają Ci też neutralny punkt odniesienia, jeśli później pojawi się konflikt: „Pamiętacie, co razem ustaliliśmy?”