Dwie osoby prowadzące spotykają na skraju boiska młodą osobę poruszającą się na wózku. Pierwsza myśli: „Czy ta osoba może zagrać w naszą grę?”. Druga myśli: „Jak zmienić grę, żeby ta osoba mogła zagrać?”. Ta sama młoda osoba, ta sama gra – a zaraz odbędą się dwie zupełnie różne sesje.

Ta lekcja przedstawia dwie idee, które pomogą Ci stać się tą drugą osobą prowadzącą: społeczny model niepełnosprawności oraz Projektowanie uniwersalne w uczeniu się (UDL).

01Dwa sposoby patrzenia na niepełnosprawność

Model medyczny nie „myli się” co do faktów medycznych – dana osoba może rzeczywiście mieć konkretną dysfunkcję. Jednak w sporcie prowadzi on w ślepy zaułek: jeśli problem tkwi w osobie, jedyne rozwiązania to ją „naprawić” albo wykluczyć. Model społeczny wskazuje na to, co możemy zmienić już dziś: odległości, nawierzchnie, sygnały, sprzęt, sposób podziału ról. Program szkolenia I-PLAY nazywa tę zmianę perspektywy w odniesieniu do sportu przełomową.

Model społeczny przydaje się także daleko poza obszarem niepełnosprawności. Niedawno przybyła osoba uchodźcza, która nie nadąża za szybkim ustnym wyjaśnieniem, nie jest „problemem” – problemem jest wyjaśnienie. Dziewczyna, która nie chce dołączyć do drużyny, która z niej drwi, nie ma „braku motywacji” – problemem jest kultura grupy.

02Tradycyjne gry są z natury elastyczne

Tradycyjne gry szczególnie dobrze pasują do takiego sposobu myślenia. Jak zauważa Profil włączenia I-PLAY, nie wymagają specjalistycznego sprzętu, wcześniejszego przygotowania ani przynależności do instytucji. Ich zasady są z natury elastyczne – przekazywano je ustnie i zmieniały się z wioski do wioski. Dostosowanie tradycyjnej gry to nie jej „psucie” – to kontynuacja sposobu, w jaki te gry zawsze żyły.

03Projektowanie uniwersalne w uczeniu się: uporządkowany sposób przeprojektowania

Projektowanie uniwersalne w uczeniu się (UDL) to podejście wywodzące się z edukacji, oparte na prostej idei: zamiast projektować dla wyimaginowanego „przeciętnego” uczestnika, a potem organizować specjalne rozwiązania dla wszystkich pozostałych, od początku projektuj z myślą o rzeczywistej różnorodności osób w sali. Program szkolenia I-PLAY wprowadza UDL jako uporządkowany sposób przemyślenia nowego kształtu gry. UDL opiera się na trzech zasadach, które łatwo przenieść na sesję sportową:

1. Różnorodne sposoby angażowania – „dlaczego”

Ludzi motywują różne rzeczy. Jedni uwielbiają rywalizację, inni cenią współpracę, kreatywność albo po prostu czas spędzony z przyjaciółmi.

• Proponuj zarówno rywalizacyjną, jak i kooperacyjną wersję tej samej gry.
• Stosuj system punktowy zamiast eliminowania graczy, żeby nikt nie spędził sesji na ławce.
• Pozwól grupie współtworzyć dwie–trzy podstawowe zasady, żeby poczuła się ich współwłaścicielem.

2. Różnorodne sposoby prezentowania informacji – „co”

Ludzie przyswajają informacje na różne sposoby.

• Wyjaśniaj zasady przez demonstrację, nie tylko słowami.
• Używaj wskazówek wizualnych: kolorowych pachołków, kart z ikonami, linii narysowanych kredą.
• Używaj kilku podstawowych komend – takich jak „stop, start, zmiana, brawo” – w językach Twojej grupy.
• Łącz wzrok i słuch: jaskrawa chusteczka z małym dzwoneczkiem, gwizdek plus uniesiona ręka.

3. Różnorodne sposoby działania i wyrażania siebie – „jak”

Ludzie mogą brać udział i pokazywać, co potrafią, na różne sposoby.

• Dopuszczaj różne sposoby poruszania się: chodem lub biegiem, na stojąco lub na siedząco.
• Proponuj różne odległości, cele lub sprzęt w ramach tej samej gry.
• Wprowadź szereg aktywnych ról – biegacz, przewodnik, osoba wywołująca, strateg – które się zmieniają.

04Projektuj tak, by różnorodność była czymś normalnym

Jedno z pytań przewodnich programu szkolenia dotyczy tego, jak dostosować grę, aby różne role i możliwości były postrzegane jako naturalne zróżnicowanie, a nie specjalne traktowanie. Właśnie tu UDL pokazuje największą siłę. Jeśli każdy wybiera odległość, nikt się nie wyróżnia, gdy ktoś wybierze najkrótszą. Jeśli w Mendil kapmaca każdą parę dobiera się według podobnej szybkości, nikt nie jest „tym, który dostał łatwiejszego przeciwnika”. Jeśli role zmieniają się automatycznie, osoba poruszająca się na wózku nie jest zawsze tą, która liczy punkty.

Słowo przestrogi z kart gier: alternatywne role, takie jak osoba licząca punkty czy wywołująca, są przydatne, ale nigdy nie powinny być narzucane jako zamiennik udziału w grze. Zawsze najpierw proponuj aktywną, dostosowaną grę.