Wyobraź sobie, że planujesz udaną sesję tradycyjnej gry w lokalnym parku. Plakat wisi, materiały są gotowe, miejsce jest otwarte dla wszystkich. A jednak przychodzą te same osoby co zawsze – a ci, do których najbardziej chcesz dotrzeć, się nie pojawiają. Nikt nie zatrzymał ich w drzwiach. Co zatem ich powstrzymało?

Ta lekcja pomoże Ci odpowiedzieć na to pytanie. Zanim zaczniemy dostosowywać jakąkolwiek grę, musimy zrozumieć, dlaczego niektóre osoby w ogóle nie uprawiają sportu. Jak ujmuje to program szkolenia I-PLAY: włączenie to nie punkt do odhaczenia, lecz zasada projektowania – i wymaga świadomego, przemyślanego wysiłku.

01Otwarte dla wszystkich to nie to samo co zaprojektowane dla wszystkich

Sesja może być bezpłatna, publiczna i dobrze rozreklamowana, a mimo to wykluczać ludzi. „Otwarta” oznacza tylko tyle, że nikt nie zostaje formalnie odprawiony. „Zaprojektowana dla wszystkich” oznacza, że sesję przemyślano z perspektywy osób, które zwykle trzymają się z daleka. Ludzie, którzy najbardziej potrzebują dostępu do sportu, to często ci, których istniejąca oferta sportowa konsekwentnie zawodzi. Tradycyjne gry mają realny potencjał, by to zmienić – ale tylko wtedy, gdy osoby prowadzące rozumieją bariery, z jakimi mierzą się uczestnicy.

02Cztery rodziny barier

Program szkolenia I-PLAY dzieli bariery na cztery rodziny. Większość osób napotyka więcej niż jedną jednocześnie.

Kluczowy wniosek, do którego – jak podkreśla program szkolenia – to ćwiczenie niezmiennie prowadzi, brzmi: wykluczenie rzadko ma jedną przyczynę. Zwykle jest połączeniem niedostępności fizycznej, nieznajomości kultury, barier językowych, wcześniejszych negatywnych doświadczeń – i zwykłego braku w sali kogokolwiek, kto wygląda jak Ty.

03Co mówią dane

Raport o stanie wiedzy I-PLAY (kwiecień 2026), przygotowany przez trzech partnerów z Hiszpanii, Turcji i Polski, wykazał, że uczestnictwo w sporcie pozostaje nierówne i zróżnicowane społecznie we wszystkich trzech krajach. We wszystkich trzech kontekstach bariery konsekwentnie koncentrują się wokół:

• ograniczeń finansowych;
• ograniczonego dostępu do infrastruktury;
• braku programów włączających i dostosowanych;
• norm społeczno-kulturowych decydujących o tym, kto bierze udział;
• niewystarczającego potencjału instytucjonalnego do realizacji sportu włączającego.

Wybrane ustalenia raportu dla poszczególnych krajów:

• Hiszpania: mimo stosunkowo wysokiego ogólnego poziomu uczestnictwa młode kobiety wykazują znacznie wyższy poziom braku aktywności; osoby migranckie napotykają bariery finansowe, językowe i społeczne; osoby z niepełnosprawnościami pozostają niedoreprezentowane, zwłaszcza w tradycyjnych strukturach sportowych, którym często brakuje podejścia adaptacyjnego. Badanie PASOS 2022 (Fundacja Gasol) wykazało, że tylko 36,7% osób w wieku 8–16 lat spełnia zalecenia WHO dotyczące aktywności, a nie spełnia ich 70,1% dziewcząt w porównaniu z 56,1% chłopców. Raport „Młodzież w Hiszpanii 2024” pokazuje, że 43% młodych kobiet w wieku 15–34 lat uprawia sport rzadko lub wcale, w porównaniu z 24% młodych mężczyzn.
• Turcja: nierówności są wyraźniejsze; uczestnictwo kobiet jest znacznie niższe niż mężczyzn, a osoby z niepełnosprawnościami napotykają zarówno bariery strukturalne, jak i bariery dostępności. Osoby migranckie i młodzież w niekorzystnej sytuacji doświadczają nakładających się wyzwań społeczno-ekonomicznych i kulturowych.
• Polska: uczestnictwo kobiet i osób z niepełnosprawnościami pozostaje poniżej średniej UE, a danych o osobach migranckich jest bardzo mało – co samo w sobie jest ustaleniem: o grupach, których się nie liczy, łatwo zapomnieć.

Na poziomie europejskim Eurobarometr z 2022 roku wykazał, że 45% Europejczyków nigdy nie ćwiczy. Raport wskazuje też na barierę cyfrową: wiedza o tradycyjnych grach przekazywana jest głównie ustnie, a standardy dostępności, takie jak WCAG 2.1, nie są systematycznie stosowane w istniejących zasobach, co grozi wykluczeniem użytkowników z niepełnosprawnościami.

04Bariery widoczne i ukryte

Niektóre bariery widać jeszcze przed rozpoczęciem sesji: schody przy wejściu, opłata, plakat tylko w jednym języku. Inne ujawniają się dopiero w trakcie gry: osoba, która przestaje się włączać po złośliwym komentarzu, dziewczyna, do której nikt nie podaje piłki, osoba nowo przybyła, która nie zrozumiała zasad i po cichu odsuwa się na bok. Dobre osoby prowadzące szukają obu rodzajów barier. Planują to, co da się przewidzieć, i uważnie obserwują to, czego przewidzieć się nie da.