Grę udało się starannie dostosować. Odległości się sprawdzają, sygnały są jasne, wszyscy grają. I wtedy jakiś nastolatek krzyczy: „biegasz jak dziewczyna!”, grupa się śmieje, a jedna osoba po cichu wycofuje się pod ścianę. Albo osoba z niepełnosprawnością dostaje głośne brawa za każdy ruch, podczas gdy wszyscy inni są traktowani zwyczajnie. Albo fotograf projektu prosi dwie osoby uchodźcze, by stanęły z przodu – „do zdjęcia”.

Każda z tych chwil niweczy część dobrego projektu. Ta lekcja dotyczy tej strony włączenia, która wiąże się z prowadzeniem: ochrony godności, unikania tokenizmu, stosowania sprawiedliwego języka i – co chyba najtrudniejsze – uczciwego przyjrzenia się własnym założeniom.

01Jak unikać tokenizmu

Tokenizm pojawia się wtedy, gdy ludzi włącza się w sposób symboliczny, a nie rzeczywisty: są na zdjęciu, ale nie w grze; są zaproszeni, ale zawsze dostają drugorzędną rolę; są chwaleni, ale w sposób, który podkreśla ich odmienność. Program szkolenia I-PLAY stawia ostre pytanie: jak zapobiec temu, by działania na rzecz włączenia nie wytworzyły tej samej dynamiki, której chcą uniknąć – sytuacji, w której osoba włączana staje się wyraźnie inna niż wszyscy pozostali?

Kilka praktycznych zabezpieczeń:

• Niech mechanika gry rozdziela role. Ramy WIEDZIEĆ–DZIAŁAĆ–STOSOWAĆ (KNOW-DO-APPLY) dla tego modułu zachęcają osoby prowadzące do projektowania zasad adaptacyjnych, w których sama gra automatycznie rozdziela role, tak aby żadna osoba nie była widoczna jako „przykład” ani wyróżniana. Służą temu rotacja ról, wybór odległości dla wszystkich i dobieranie par.
• Dawaj równą, konkretną informację zwrotną. Chwal wysiłek i decyzje w ten sam sposób u wszystkich. Przesadnie entuzjastyczne pochwały dla jednej osoby mogą być odbierane jako protekcjonalne.
• Nie proś ludzi, by reprezentowali swoją grupę. Zaproś wszystkich do dzielenia się grami ze swojego środowiska, zamiast prosić „osobę uchodźczą”, by objaśniła „swoją kulturę”.
• Traktuj zgody i wizerunek z rozwagą. Nigdy nie stawiaj osób z grup szczególnie narażonych na pierwszym planie dla lepszej widoczności. Na zdjęcia i nagrania wideo wymagana jest pisemna zgoda (w przypadku osób poniżej 18 lat – zgoda rodziców lub opiekunów), a osoby uczestniczące ze środowisk szczególnie narażonych lub w niekorzystnej sytuacji nigdy nie mogą być rozpoznawalne w materiałach udostępnianych publicznie.

02Język i prowadzenie wrażliwe na płeć

Profil włączenia I-PLAY zauważa, że w tradycyjnych sportach, zwłaszcza na obszarach wiejskich i podmiejskich, często zakorzeniony jest język nacechowany płciowo: zwroty utrwalające stereotypy o tym, jak dziewczęta i chłopcy powinni się ruszać czy rywalizować. W grupach nastolatków wyrażenia typu „graj jak facet” albo „grasz jak dziewczyna” mogą się pojawiać, a grupa nie dostrzega ich szkodliwości; zdarza się też otwarta odmowa tworzenia par mieszanych.

Przydatne nawyki zaczerpnięte z przewodnika po prowadzeniu zawartego w zestawie narzędzi:

• Uzgodnij normy grupowe dotyczące języka i składu drużyn przed rozpoczęciem gry i w razie potrzeby się do nich odwołuj.
• Spokojnie przerywaj uwagi nacechowane płciowo, przywołując uzgodnioną normę, zamiast zawstydzać daną osobę.
• Jeśli opór przed mieszaniem jest silny, najpierw zbuduj wspólne role i wspólną stawkę – na przykład rundę kooperacyjną, w której cała grupa wygrywa razem – zanim zaczniecie rywalizować ponad podziałami płci.
• Nigdy nie używaj ani nie toleruj języka, który łączy wyniki z płcią.

03Komunikacja wrażliwa kulturowo

W przypadku osób uczestniczących z doświadczeniem migracji lub uchodźstwa godność zaczyna się od podstaw: naucz się poprawnie wymawiać imiona, korzystaj z demonstracji i prostych gestów, zwalniaj tempo i powtarzaj z pomocą obrazu, łącz w pary osoby mówiące tym samym językiem, gdy to pomaga, i naucz się kilku kluczowych słów w ich językach. Okazuj szczere zainteresowanie grami, które znają – nie jako egzotyczną ciekawostką, lecz jako równie wartościowym dziedzictwem.

04Przyjrzenie się własnym uprzedzeniom

Każda osoba prowadząca nosi w sobie założenia o tym, kto jest „wysportowany”, kto będzie nieśmiały, kto będzie sprawiał kłopoty, a kto potrzebuje pomocy. Takie założenia są ludzkie, ale wpływają na to, na kogo patrzymy, kogo wybieramy do demonstracji i czyje błędy zauważamy. Jednym z efektów uczenia się w tym module jest krytyczna refleksja nad własnymi uprzedzeniami i założeniami dotyczącymi tego, kto pasuje do sportu. Pomocnych może być kilka pytań:

• Kogo zwykle wybieram jako pierwszego do demonstracji? Dlaczego?
• Czy dostosowuję coś dla osoby uczestniczącej, zanim sprawdzę z nią, czego naprawdę potrzebuje?
• Nieobecność której grupy na moich sesjach zaczynam uważać za „normalną”?
• Czy zdarza mi się chwalić lub poprawiać kogoś inaczej ze względu na płeć, pochodzenie lub niepełnosprawność?

Celem nie jest poczucie winy, lecz świadomość. Przestrzeń, w której uczestnicy chronią się nawzajem – zamiast potrzebować ochrony ze strony osoby prowadzącej – wyrasta z postawy osób prowadzących, które konsekwentnie dają przykład sprawiedliwego traktowania.