Cztery gry stowarzyszenia SEDA wywodzą się z polskich podwórek, szkolnych boisk, wiejskich łąk i osiedli. Niemal nie wymagają sprzętu, przechodnie w każdym wieku od razu je rozpoznają, a w różnych odmianach występują niemal w każdej kulturze – dlatego idealnie nadają się na wydarzenia w przestrzeni publicznej i do wymiany międzykulturowej podczas omówienia.
| Gra | Uczestnicy | Czas trwania | HEPA | Miejsce |
|---|---|---|---|---|
| Palant | 6–20 | 15–30 min | Średnia | Na zewnątrz |
| Gra w kule | 2–12 | 15–30 min | Niska | W pomieszczeniu lub na zewnątrz |
| Gra w klasy | 1–20 | 10–30 min | Średnia | W pomieszczeniu lub na zewnątrz |
| Skakanka | 1–20 | 10–30 min | Wysoka | W pomieszczeniu lub na zewnątrz |
01Palant
Pochodzenie i kontekst kulturowy: Tradycyjna polska gra zespołowa wywodząca się z dawnych zabaw ludowych i szkolnych, uważana za jednego z historycznych poprzedników baseballu i gry rounders. Przez wiele lat należała do najpopularniejszych gier na świeżym powietrzu na szkolnych boiskach, wiejskich łąkach i podwórkach, a jej zasady przekazywano sobie podczas wspólnej zabawy. Dziś jest częścią polskiego dziedzictwa gier podwórkowych i wykorzystuje się ją na lekcjach w szkołach oraz podczas wydarzeń integracyjnych.
| W skrócie | Szczegóły |
|---|---|
| Uczestnicy | 6–20 |
| Miejsce | Na zewnątrz; przygotowanie: 5 min |
| Czas trwania | 15–30 minut |
| Sprzęt | Drewniany kij (palant) i piłka – do celów edukacyjnych zaleca się miękkie piłki i lekki sprzęt; kamienie, patyki lub kreda do wyznaczenia boiska |
| HEPA | Średnia |
- 1Wyznacz linię startu i punkt nawrotu; podziel grupę na dwie mniej więcej równe drużyny.
- 2Jedna drużyna odbija; druga rozstawia się na boisku w polu.
- 3Pierwsza osoba odbijająca wybija piłkę w pole i biegnie do punktu nawrotu.
- 4Po dotarciu do punktu nawrotu osoba biegnąca jak najszybciej wraca na linię startu.
- 5W tym czasie drużyna w polu odnajduje piłkę i szybko podaje ją do ustalonego miejsca lub osoby.
- 6Jeśli osoba biegnąca wróci, zanim drużyna w polu skończy akcję, drużyna odbijająca zdobywa punkt.
- 7Gracze odbijają po kolei, aż każda osoba z drużyny odbije piłkę.
- 8Drużyny zamieniają się rolami; wygrywa drużyna z największą liczbą punktów.
- Osoby z niepełnosprawnościami: skróć dystans biegu; użyj większej piłki, którą łatwiej trafić; pozwól kopnąć piłkę po nieruchomym podaniu lub z pomocą osoby wspierającej; dopuść marsz i dostosuj tempo; zaproponuj wsparcie partnera lub role takie jak osoba licząca punkty czy obserwator.
- Osoby migranckie i uchodźcze: przed grą pokaż ją w praktyce; podawaj krótkie instrukcje, wspierając się gestami; najpierw wyjaśnij podstawowe pojęcia; twórz mieszane drużyny; zaproś do pokazania podobnych gier z krajów pochodzenia.
- Płeć: mieszane drużyny z równym dostępem do wszystkich ról; tyle samo prób dla każdej osoby; te same zasady dla wszystkich; rotacja pozycji; współpraca ważniejsza niż nadmierna rywalizacja.
- Równa, sucha nawierzchnia bez przeszkód; przed użyciem sprawdź kij i piłkę.
- Pozostałe osoby zachowują bezpieczną odległość od osoby odbijającej; wyjaśnij, jak bezpiecznie posługiwać się kijem, i nadzoruj grę przez cały czas.
- Krótka rozgrzewka i odpowiednie obuwie; dostosuj wielkość boiska i intensywność do grupy.
- Podczas sesji z dziećmi i młodzieżą wymagany jest nadzór.
Efekty uczenia się: praca zespołowa, komunikacja, świadomość kulturowa, pewność siebie; motoryka duża, myślenie strategiczne, koncentracja, koordynacja i równowaga.
02Gra w kule
Pochodzenie i kontekst kulturowy: Tradycyjna gra zręcznościowa z klasycznej rodziny gier podwórkowych, znana w wielu krajach Europy, w tym w Polsce. Gracze toczą lub rzucają kule tak, by zatrzymały się jak najbliżej celu. Od dawna stanowi formę rekreacji i budowania więzi międzypokoleniowych, a także rozwija precyzję, planowanie i zasady fair play.
| W skrócie | Szczegóły |
|---|---|
| Uczestnicy | 2–12, indywidualnie, w parach lub drużynach |
| Miejsce | W pomieszczeniu lub na zewnątrz, na równym podłożu; przygotowanie: 2 min |
| Czas trwania | 15–30 minut |
| Sprzęt | Małe kule, kulki lub inne bezpieczne okrągłe przedmioty; mała piłka, kamień lub zaznaczone miejsce jako cel; taśma, kreda lub sznurek do wyznaczenia linii rzutu |
| HEPA | Niska |
- 1Wyznacz pole gry, linię rzutu i cel.
- 2Gracze ustawiają się za linią; każda osoba otrzymuje jedną lub więcej kul.
- 3Pierwsza osoba toczy lub rzuca kulę w stronę celu, starając się, by zatrzymała się jak najbliżej.
- 4Kolejne osoby rzucają w ustalonej kolejności, próbując znaleźć się bliżej celu; w niektórych wersjach można wybijać kule innych.
- 5Po wszystkich rzutach sprawdźcie, które kule leżą najbliżej.
- 6Przyznajcie punkty zgodnie z ustalonymi zasadami.
- 7Zbierzcie kule, ustawcie ponownie cel i zacznijcie kolejną rundę – zmieniając odległość, możesz regulować poziom trudności.
- 8Grajcie określoną liczbę rund lub do ustalonej liczby punktów; wygrywa osoba lub drużyna z największą liczbą punktów.
- Osoby z niepełnosprawnościami: skróć dystans; użyj większych, lżejszych kul; pozwól toczyć zamiast rzucać; dopuść rzuty na siedząco; zaproponuj wsparcie partnera lub role takie jak mierzenie odległości i liczenie punktów.
- Osoby migranckie i uchodźcze: pokaż grę w praktyce; podawaj krótkie instrukcje, wspierając się gestami; twórz mieszane pary lub drużyny; oznacz kule i kolejność rzutów symbolami lub kolorami; zaproś osoby uczestniczące do opowiedzenia o podobnych grach z ich stron.
- Płeć: tyle samo prób dla każdej osoby; mieszane drużyny; te same zasady; rotacja kolejności rzutów; promowanie szacunku i aktywnego udziału wszystkich.
- Używaj bezpiecznych kul bez ostrych krawędzi, dostosowanych do wieku i możliwości.
- Rzucaj lub tocz kule wyłącznie w ustalonym kierunku; pozostałe osoby stoją poza strefą rzutów.
- Każda osoba, która jest zmęczona lub odczuwa ból, przerywa grę lub przechodzi na łatwiejszą wersję.
Efekty uczenia się: praca zespołowa, komunikacja, świadomość kulturowa, pewność siebie; motoryka mała i duża, myślenie strategiczne, koncentracja, koordynacja i równowaga.
03Gra w klasy
Pochodzenie i kontekst kulturowy: Tradycyjna gra podwórkowa popularna w Polsce i wielu krajach Europy, w którą od pokoleń gra się na chodnikach, szkolnych boiskach i podwórkach. Gracze skaczą po ponumerowanych polach, omijając pole, na którym leży ich znacznik. Nie wymaga specjalistycznego sprzętu i łatwo ją dostosować do wieku, możliwości i liczebności grupy.
| W skrócie | Szczegóły |
|---|---|
| Uczestnicy | 1–20 |
| Miejsce | W pomieszczeniu lub na zewnątrz; przygotowanie: 2 min |
| Czas trwania | 10–30 minut |
| Sprzęt | Kreda, taśma lub maty do wyznaczenia planszy; mały, lekki i bezpieczny znacznik (kamyk, woreczek z grochem, kapsel) |
| HEPA | Średnia |
- 1Narysuj planszę do gry w klasy z ponumerowanymi polami.
- 2Daj każdej osobie uczestniczącej mały znacznik.
- 3Pierwsza osoba rzuca znacznik na pole nr 1.
- 4Następnie skacze po kolejnych polach, na jednej lub dwóch nogach – tak, jak wskazuje plansza – omijając pole ze znacznikiem.
- 5Na końcu wraca tą samą drogą i podnosi znacznik, nie tracąc równowagi.
- 6Po bezbłędnej rundzie gracz przechodzi do kolejnej liczby.
- 7Kolejka kończy się po błędzie: nadepnięciu na linię, utracie równowagi, pominięciu pola lub niecelnym rzucie znacznikiem.
- 8Wygrywa osoba, która jako pierwsza bezbłędnie ukończy wszystkie etapy.
- Osoby z niepełnosprawnościami: dostosuj wielkość pól i długość planszy; pozwól iść zamiast skakać; dopuść skoki obunóż tam, gdzie zwykle skacze się na jednej nodze; zaproponuj partnera lub osobę wspierającą; używaj większych, lepiej widocznych znaczników; zaproponuj role takie jak osoba licząca punkty.
- Osoby migranckie i uchodźcze: przed grą pokaż ją w praktyce; korzystaj z gestów; używaj liczb, symboli i obrazków, aby ograniczona znajomość języka nie była barierą; mieszane pary lub grupy; zaproś do pokazania podobnych gier z krajów pochodzenia.
- Płeć: równe szanse i te same zasady dla wszystkich; zachęcaj dziewczęta i chłopców do udziału w każdej rundzie; zmieniaj kolejność startu; współpraca ważniejsza niż nadmierna rywalizacja.
- Płaska, sucha i stabilna nawierzchnia; najpierw usuń kamienie i patyki.
- Wystarczająco dużo miejsca na bezpieczne lądowanie; odpowiednie obuwie z przyczepną podeszwą.
- Umożliwiaj odpoczynek i dostosowuj poziom trudności; nadzoruj sesje z dziećmi.
Efekty uczenia się: praca zespołowa, komunikacja, świadomość kulturowa, pewność siebie; motoryka mała i duża, koncentracja, koordynacja i równowaga.
04Skakanka
Pochodzenie i kontekst kulturowy: Jedna z najbardziej rozpoznawalnych tradycyjnych gier ruchowych w Polsce i Europie, w którą gra się samodzielnie lub w grupach na placach zabaw, podczas przerw szkolnych, na osiedlach i wiejskich placach zabaw. W wielu regionach towarzyszyły jej rymowanki, wyliczanki i piosenki, co nadawało jej silny wymiar społeczny i kulturowy; nowych odmian uczono się od rówieśników, rodzeństwa i starszych krewnych.
| W skrócie | Szczegóły |
|---|---|
| Uczestnicy | 1–20, indywidualnie, w parach lub grupach |
| Miejsce | W pomieszczeniu lub na zewnątrz, na równej i bezpiecznej nawierzchni; przygotowanie: 2 min |
| Czas trwania | 10–30 minut |
| Sprzęt | Skakanka dopasowana do wzrostu każdej osoby uczestniczącej lub długa skakanka do gry grupowej |
| HEPA | Wysoka |
- 1Przygotuj płaską, bezpieczną przestrzeń i skakanki o odpowiedniej długości.
- 2Wybierz formę: indywidualnie, w parach lub w grupie (dwie osoby kręcą długą skakanką).
- 3Zacznij od podstawowych skoków obunóż; następnie wypróbujcie skoki na jednej nodze, naprzemienne lub z obrotem.
- 4Dodaj zadania: określona liczba skoków bez błędu, ustalony rytm lub uzgodnione sekwencje.
- 5W wersji grupowej osoby uczestniczące po kolei wskakują pod kręcącą się skakankę, a pozostałe obserwują i dopingują.
- 6Runda kończy się, gdy osoba zaplącze się w skakankę lub nie wykona zadania; grajcie dalej, aż osiągniecie zaplanowaną liczbę rund, cel lub limit czasu.
- Osoby z niepełnosprawnościami: dostosuj tempo i liczbę skoków; ogranicz się do skoków obunóż; zaproponuj prostsze warianty bez ciągłego skakania; stosuj krótsze serie z częstymi przerwami; zaproponuj partnera; zaproponuj role takie jak liczenie, mierzenie czasu czy obserwowanie techniki.
- Osoby migranckie i uchodźcze: pokazuj różne skoki, wspierając się gestami; mieszane grupy; zaproś osoby uczestniczące do zaprezentowania i porównania podobnych gier ruchowych z ich kultur.
- Płeć: mieszane grupy; równe szanse, te same zasady i kryteria oceny dla wszystkich; zachęcaj każdą osobę do aktywnego udziału; stawiaj na współpracę.
- Płaska, sucha i antypoślizgowa nawierzchnia z wystarczającą ilością miejsca wokół każdej skaczącej osoby; najpierw sprawdź skakanki.
- Rozgrzewka, stabilne obuwie i możliwość odpoczynku.
- Nadzór osoby dorosłej lub instruktora w przypadku dzieci i młodzieży; przerwij ćwiczenie w razie bólu, zawrotów głowy lub nadmiernego zmęczenia.
Efekty uczenia się: praca zespołowa, komunikacja, rozwiązywanie konfliktów, świadomość kulturowa, pewność siebie; motoryka duża, myślenie strategiczne, koncentracja, koordynacja i równowaga.
- ✓Palant uważa się za poprzednika baseballu i gry rounders; to najbardziej ustrukturyzowana gra zespołowa z tej czwórki.
- ✓Gra w kule to polska gra o najniższej intensywności i najłatwiejsza do rozgrywania na siedząco.
- ✓Skakanka ma wysoki poziom HEPA: zaplanuj rozgrzewkę, przerwy na odpoczynek i prostsze warianty.
- ✓Wszystkie cztery karty gier SEDA opierają się na tym samym schemacie włączania: pokaz zamiast wyjaśniania, rotacja ról, tyle samo prób dla każdego i współpraca ważniejsza niż nadmierna rywalizacja.
- 1W które z tych gier grało się w Twoim dzieciństwie i pod jaką nazwą?
- 2Jak możesz wykorzystać polską grę, aby rozpocząć rozmowę o tym, jak społeczności korzystają z przestrzeni publicznej do zabawy?