Pentsa ezazu txikitan jolastu zenuen joko batean, inork liburu batetik irakatsi ez zizuna. Zu baino zaharrago batek erakutsi zizun, zuk imitatu zenuen, arauei buruz eztabaidatu zenuten, eta egun batean zu izan zinen zu baino gazteago bati irakasten ari zena. Pertsonen kate horrek – ez arau-liburu batek – egiten du joko bat «tradizional». Ikasgai honetan aztertuko dugu zer esan nahi duen benetan hitz horrek, nork erabakitzen duen, eta zergatik den garrantzitsua jokoak zure taldeari aurkezteko moduan.

01Kultura-artefaktu biziak

I-PLAY Prestakuntza Curriculumak kirol eta joko tradizionalak (KJT) kultura-artefaktu bizi gisa deskribatzen ditu: komunitateen memoria daramaten, urtaroen eta ospakizunen erritmoa markatzen duten eta balioak belaunaldi batetik bestera transmititzen dituzten praktikak. Ez dira museoko objektuak. Bidaiatu ahala aldatzen dira, toki eta jokalari berrietara egokitzen dira, eta jendeak jokatzen jarraitzen duen bitartean baino ez dira bizirik irauten.

Hiru ezaugarrik laguntzen digute haiek ezagutzen:

• Transmisioa: batez ere elkarrekin jolastuz eta ahoz aho transmititzen dira, ez idatzizko arauen edo entrenamendu ofizialaren bidez.
• Komunitate-bizitzan errotuak: asko lanetik, jaietatik, urtaroetatik edo eguneroko espazioetatik sortu ziren – baserriko atarian, herriko plazan, patioan, kalean.
• Malgutasuna: arauak herri batetik bestera aldatzen dira, eta jokalariek negoziatzen dituzte. Oso gutxitan dago bertsio «zuzen» bakarra.

02Joko tradizionalak eta kirol nagusia

Joko tradizionalek eta lehiakortasunean oinarritutako kirol nagusiek antzekoak eman dezakete lehen begiratuan – bietan daude arauak, trebetasuna eta, askotan, irabazle bat. Aldeak balioetan, egituran eta irisgarritasunean daude:

Horregatik ikusten ditu curriculumak joko tradizionalak bereziki egokitzat kirol antolatuak askotan kanpoan utzi dituen taldeentzat: ez dute material espezializaturik, aurretiko prestakuntzarik ez erakunde bateko kide izaterik eskatzen.

03Adibide bat: herri kirolak Euskadin

Euskadin, landa-kirolak eta herri-jokoak herri kirolak izenez ezagutzen dira. Euskal baserriko lanetatik eta jaietatik sortu ziren, eguneroko zereginak eta urtaroko jarduerak komunitateak elkartzen zituzten lehia adiskidetsu bihurtuz. Gaur egun formalki araututa daude: Eusko Jaurlaritzaren 137/2016 Dekretuak 18 diziplina aitortzen ditu.

Horietako bat Lokotxak da, jokalariek artaburuak biltzen dituzten erleboko lasterketa. I-PLAY-ko Espainiako lau jokoetako bat da, eta gauza garrantzitsu bat erakusten du: joko bat oso tokikoa eta ofizialki aitortua izan daiteke, eta, hala ere, erraz eraman daiteke gaztelekura edo eskolako patiora. Haren balioak – trebetasuna, erresistentzia eta parte-hartze kolektiboa – gaur egungo nerabe-talde misto batentzat landa-herri batean ziren bezain garrantzitsuak dira.

Beste I-PLAY jokoek antzeko istorioak kontatzen dituzte. La Rana (igel-jokoa) izen desberdinekin jokatzen da Espainian, Frantzian eta Latinoamerikan – jokoak kulturen artean nola bidaiatzen duten erakusten duen adibide zehatza. Turkiako Aşık çıkarma (taba-jokoa) giza historiako joko-familia zaharrenetako batekoa da. Poloniako Gra w klasy (txingoka) eta Skakanka (soka-jauzia) ia kultura guztietan daude, nolabait.

04Nork erabakitzen du zer den «tradizionala»?

Hau da 1. moduluaren galdera gidarietako bat, eta ez dago erantzun bakarrik. Batzuetan erakundeek erabakitzen dute, euskal dekretuarekin gertatzen den bezala. Maizago, komunitateek erabakitzen dute, jokatzen jarraitze hutsarekin. Hezitzaile gisa, galdera erabilgarria ez da «Nahikoa tradizionala al da joko hau?», baizik eta «Norena da joko hau, eta nola aurkeztu errespetuz?». Saihestu jokoa ikuskizun edo mozorro-erakustaldi bihurtzea: azaldu nondik datorren, nork jokatzen duen eta zer esan nahi duen haientzat – eta gonbidatu parte-hartzaileak beren jokoak elkarrizketara ekartzera.

05JAKIN – EGIN – APLIKATU

Curriculumak modulu bakoitza ikaskuntzaren hiru mailaren inguruan antolatzen du. 1. modulurako honela geratzen dira:

• JAKIN: aurkezten ari zaren jokoaren kultura-testuingurua, sustrai historikoak eta eragin soziala.
• EGIN: parte hartu izotz-hausteetan, kultura-mapaketako ariketetan eta ondare-jokoak nola eboluzionatu duten erakusten duten aurkezpen laburretan.
• APLIKATU: azaldu joko tradizionalen kultura-balioa tokiko publiko anitzei, interesa eta jakin-mina piztuz.